Zingeving binnen ART
Over het expliciet maken van zingeving binnen herstelgerichte zorg
Ontdek hoe zingeving de basis vormt van herstelgericht werken binnen de langdurige psychiatrie, in het bijzonder binnen de ART-methodiek. Deze pagina biedt zorgverleners en zorgmanagers in de ggz inzicht, achtergrondinformatie en praktische tools om zingeving te leren herkennen en te integreren in hun dagelijkse praktijk.
Welkom,
Welkom op deze pagina over zingeving, een pagina is ontstaan vanuit de minor Aandachtsvelder Zingeving die ik, Marieke, volg als hbo-verpleegkundige bij Hogeschool Viaa in Zwolle.
Samen met collega Edith ben ik op zoek gegaan naar hoe we in de dagelijkse zorg zichtbaar kunnen maken wat vaak onzichtbaar blijft. Niet door iets nieuws toe te voegen, maar door woorden te geven aan wat er al gebeurt.
De informatie op deze pagina sluit aan bij de klinische les over zingeving binnen ART en een onderzoeksartikel dat wij schrijven over zingeving binnen ART.
Herstel en ART
Herstelgericht werken
Binnen de geestelijke gezondheidszorg is de afgelopen decennia een belangrijke verschuiving plaatsgevonden. Waar zorg lange tijd gericht was op het verminderen van symptomen en het beheersen van risico's, is er steeds meer aandacht gekomen voor herstelgericht werken.
Herstel wordt hierbij niet gezien als het verdwijnen van klachten, maar als een persoonlijk en uniek proces waarin iemand leert omgaan met kwetsbaarheid en opnieuw richting geeft aan het leven. Het gaat hierbij om het hervinden van hoop, identiteit, perspectief en het ervaren van een betekenisvol bestaan.
Dit sluit aan bij de internationale herstelvisies waarin wordt benadrukt dat mensen ook met ernstige psychiatrische aandoeningen, in staat zijn om een leven op te bouwen dat voor hen waardevol is Anthony, 1993; Deegan, 1998; Leamy et al., 2011).
Binnen de langdurige klinische GGZ blijkt echter dat dit niet vanzelfsprekend. In deze setting ligt de nadruk vaak nog op stabiliteit, veiligheid en beheersing, waardoor aspecten als identiteit, hoop en persoonlijk herstel onderdruk komen te staan.
Het ART-model
Om herstelgericht werken ook binnen de langdurige GGZ concreet vorm te geven, is in Nederland het Active Recovery Triad (ART)- model ontwikkeld.
Het ART-model richt zich op mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA), bij wie het herstelproces vaak is vastgelopen. Het model gaat uit van de overtuiging dat herstel altijd mogelijk is, ook in de langdurige zorg.
Kenmerkend voor ART is de samenwerking binnen de trade va: de cliënt, naasten en de zorgverleners. Daarnaast bied het model een praktisch kader waarin verschillende levensgebieden samenkomen, zoals wonen, sociale relaties en maatschappelijke participatie.
Binnen het Art-model spelen elementen als hoop, identiteit en perspectief een belangrijke rol in de onderlaag van herstelgericht werken.
Toch zijn deze elementen niet geformuleerd als afzonderlijke bouwstenen binnen het model maar komen ze enkel impliciet voor in de manier waarop gewerkt wordt in de dagelijkse praktijk.
De uitdaging van de praktijk
Hoewel het ART-model een duidelijke visie en richting biedt, blijkt de vertaling naar de dagelijkse praktijk niet vanzelfsprekend.
Zorgverleners werken in een complexe context waarin stabiliteit, veiligheid en het omgaan met gedrag vaak op de voorgrond staat. Hierdoor verschuift de aandacht gemakkelijk naar wat zichtbaar en direct oplosbaar is, terwijl de onderliggende betekenis minder expliciet in beeld komt.
Juist de elementen die nauw verbonden zijn met herstel zoals hoop, identiteit, betekenis en perspectief, blijven daardoor geregeld onderbelicht. Ze zijn vaak wel aanwezig in het contact met de cliënt, maar worden niet als zodanig herkend of benoemd.
Zoals ook uit ons onderzoek naar voren komt, leidt dit tot een situatie waarin zorgverleners intuïtief al werken met zingeving en herstel, maar hier tegelijkertijd handelingsverlegenheid in ervaren. Hierdoor blijven mogelijkheden binnen het herstelproces soms onbenut, simpelweg omdat ze niet als zodanig gezien worden.
Soms gebeurt er iets en weet je..........'Dit doet er toe!'
In de zorg gebeurt dit vaker dan we denken.
We noemen het alleen niet altijd zo.
Zingeving in de praktijk
Zingeving verwijst naar de manier waarop mensen betekenis geven aan hun leven, hun ervaringen en aan hun relaties. Het gaat om wat voor iemand van waarde is en hoe iemand zich verhoudt tot het leven en tot anderen (Leget en Vosselman boek).
Zingeving is geen vaststaand gegeven maar een dynamisch proces dat voortdurend vorm krijgt in het dagelijks leven. Mensen geven betekenis aan wat ze meemaken, ook in situaties van kwetsbaarheid, ziekte en lijden (Frankl, Boek)
Binnen de zorg betekent dit dat zingeving niet alleen zichtbaar wordt in expliciete gesprekken over levensvragen, maar juist in het alledaagse contact. Het komt naar voren in verhalen, emoties en gedrag en in wat iemand laat zien als belangrijk in het leven (Vosselman, boek)
Het betekenisvolle moment
Zingeving ontstaat dus niet alleen in gesprekken over grote levensvragen, maar juist in het alle daagse. Mensen geven voortdurend betekenis aan wat ze meemaken.
Een betekenisvol moment kan gezien worden als een moment waarin deze betekenis even zichtbaar wordt. Er verandert iets in de woorden, in gedrag of in contact waardoor duidelijk wordt wat voor iemand van waarde is. Dit kan zich uiten in een stilte die ineens valt, een emotie, een herhaling of een onverwachte verandering van gedrag.
Betekenis ontstaat juist in relatie en in situaties van kwetsbaarheid. In zulke momenten wordt zichtbaar hoe iemand zich verhoud tot zichzelf, de ander en het leven, dit moment kan als een verschuiving ervaren worden. (Leget)
De zorgprofessional
Het gaat er in de begeleiding dus niet om dat je als zorgverlener de juiste vraag stelt of de oplossing vindt. Het gaat er juist om hoe je aanwezig bent in het moment. Zingeving vraagt om een houding van aandacht, openheid en het hunnen verdragen van het 'niet weten' (Vosselman)
De betekent dat je als zorgverlener niet direct hoeft te handelen maar juist kan vertragen, en ruimte kan laten voor wat zich aandient.
Door stil te staan bij wat iemand zegt of laat zien, en dit voorzichtig te verkennen, kan betekenis zich verder ontvouwen.
Het spanningsveld
Tegelijkertijd staat deze manier van werken vaak onder druk. In de dagelijkse zorgpraktijk is er veel aandacht voor handelen, oplossen en doorgaan. Daardoor kunnen betekenisvolle momenten gemakkelijk worden gemist of worden geïnterpreteerd als gedrag dat gestuurd of opgelost moet worden.
Hier ligt een belangrijke uitdaging, om niet alleen te kijken naar wat er gebeurt, maar ook te blijven vragen naar wat het voor iemand betekent. Juist omdat deze momenten klein en subtiel zijn, worden ze in de dagelijkse zorg gemakkelijk gemist.
Je hoeft niets op te lossen, er zijn is al meer dan genoeg.
Praktische tools en inspirerende verhalen
Meer weten
Links naar andere websites en info